Veliyüddin Efendinin Çiçek ve Lâle Merakı

Pek zevkli ve müreffeh bir hayat süren Şeyh-ül İslâm ve kütüphane sahibi Hattat Veliyuddin Efendi’nin çiçeklere ve bilhassa lâlelere merakını XVIII. asırda yazılmış lâle risalelerinden öğreniyoruz.\r\n\r\nBu hususda en mühim kaynaklardan biri İstanbul Üniversitesi Kütüphanesinde Rıza Paşa kısmında 1498 T. de kayıtlı, Tabib Mehmet Aşkî Efendi’nin «Esami-i Lâle» eseridir.\r\n\r\nBurada lâle isimleri alfabe sırasiyledir.\r\n\r\nİsimlerini verdiğimiz lâlelerin yanında sahibi olan Veliyüddin Efendi çok yerlerde böyle zikrolunuyor:\r\n\r\nŞeyh-ülislâm-ı esbak Veliyüddin Efendi\r\n\r\nVelehu\r\n\r\nVeliyünniam Esbak Veliyüddin Efendi\r\n\r\nVeliyüddin Efendi\r\n\r\nLâle ve çiçek mecmualarında hep Veliyüddin Efendi’nin lâlelerinden bahis geçer. Diğer  çiçeklere de merakı malûm. Muasırlarının dikkat nazarını çeken lâleye olan sevgisi ve 20 çeşit lâleye merak etmesi. Fakat bizim bulduklarımız 22 dir.\r\nÇiçeğe merak sardırdığı zaman gençliğine ve lâle devri denen lâle asrımızda Üçüncü Sultan Ahmet ve Birinci Sultan Mahmut zamanlarına rastlar. O zaman lâleye çılgınca iptila malum. Yalnız konağı ve sarayı nerede, yalısı mahallini bilmiyoruz. Herhalde lâleleri bahçesinde yetiştirdi. Yerini Lâle mecmuaları yazmıyor.\r\n\r\nLâkin lâle, cinsleri ve yetiştiricileri ve isimleri hakkında bize en esaslı bilgiyi veren Hekim Mehmet Aşkî Efendi bilhassa Veliyüddin Efendi’den Veliünniam-ı Esbak diye lütuflannı görmüş biri olarak zikrediyor. Lâle isimleri bu nüshada pek güzel yazılmıştır. Veliyüddin’e ait bunda 10 tane var. Yine Mehmet Aşki’nin «Risale-i Takıvim-i Lâle» eserinde ayni isimde Veliyüddin Efendi lâlelerini daha tafsilâtiyle bir cedvel halinde sıralıyor. Bunun güzel bir nüshasında, İstanbul Üniversitesi Kütüphanesinde T. 6687 de zikrolunuyor.\r\n\r\nNe de olsa birbirinden farklı nüshalardır. Bu numaradaki daha büyükcedir ve 22 tane Veliyüddin Efendi lâlesini ihtiva ediyor.\r\n\r\nHer ilki nüshanın lâlelerini bir araya topladık.\r\n\r\nYetiştirdiği lâleleri «Esami-i Lâle» eserinde muasırı Tabib Mehmet Aşkî Efendi böyle  sıralıyor:\r\n\r\nAfitab-ı Gülsen\r\nİ’caz-ı Gülsen\r\nBedi-i Çimen\r\nBeşir-i İkbal\r\nPeymane-i Lâ’leyn\r\nPiraye-i Ferah\r\nBültend – i Turuncu\r\nPertev-i Hurşid\r\nRefi – üş Şân\r\nSâgar-ı Erguvan\r\nKerem-i İlâh\r\nLübbü Gülşen\r\nLem’arîz\r\nLem’a-i Yakut\r\nMatla-i Hurşit\r\nMuhtârtı Gülşen\r\nNahl-i İşve\r\nNahl-i Dilkeş\r\nNahl-i Latif\r\nNimetti Celil\r\nNihal-i İşve\r\n\r\nRisale-i Takvim-i Lâle‘de her birinin tavsifi verilmektedir; Meselâ «Afitab-ı Gülşen»in izahları böyledir.\r\n\r\nLâlenin ismi: Afitaib-ı Gülsen\r\nTohum sahibi: Şeyhülislâm-ı Esibak Veliyüddin Efendi\r\nNakışları: Mücella gögez beyaz mülevven\r\nSagarin resmi:\r\nFetile-i Derûn: Siyah\r\nKitabe-i Derûn: Beyaz\r\nBerk-i Derûn: Kasîr\r\nKaddi: Mutavassıt\r\nMizaçları: Gayet metin ve küşadi asîr\r\nDerece: Karib-i âlâ\r\nEsami-i lâle’de bu cinsin tavsifi daha muhtasardır. Böyle yazılı:\r\n\r\nAfltaib-ı Gülsen tavsifi: Mor fitilli, koyu göz, beyaz ile mülevven gayet-ül gaye metin ve mücella, cüz-i derun berkleri kasirce ve küşad’ı asirce alalardandır. Diğerlerinin tavsiflerini, bahsi uzatmamak için vermeyeceğiz. Yukarıda kütüphane ve numaraları yazılan eserlerden aranabilir.\r\n\r\nOrd. Prof. Dr. Süheyl Ünver\r\n\r\nKaynak: http://tk.kutuphaneci.org.tr/index.php/tk/article/download/322/643

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir